Wat is een richtlijn?

Een richtlijn is een hulpmiddel bij het slaan van een brug tussen de theorie en de praktijk. Een richtlijn is een samenstelling van algemeen aanvaarde aanwijzingen voor het medisch handelen op een bepaald onderdeel van de zorg. Richtlijnen beogen een leidraad te geven voor de dagelijkse praktijk en tegelijkertijd zo flexibel te zijn dat, afhankelijk van de patiënt en de situatie, van de richtlijn kan worden afgeweken om aan individuele behoeften tegemoet te komen.

Het primaire doel van een richtlijn is daarom het verbeteren van de kwaliteit van zorg aan de patiënt en dient om artsen en patiënten te helpen in de dagelijkse praktijk betere keuzes te maken. De richtlijn heeft een functie voor zowel borging als verbetering van kwaliteit.

Richtlijnen helpen zorgprofessionals bij het overzien en beoordelen van de alsmaar groeiende wetenschappelijke literatuur en ondersteunen professional (en patiënt) in de besluitvorming over passende zorg. Richtlijnen ondersteunen zorgprofessionals in hun werk, maar zij vervangen op geen enkele wijze hun specifieke kennis en vaardigheden. Goede richtlijnen beogen de kwaliteit van zorg te verbeteren. Zij kunnen het zorgproces veranderen en uitkomsten van zorg verbeteren die voor personen met een ziekte of aandoening belangrijk zijn.

De richtlijn behandelt een relevant, klinisch herkenbaar probleem, waarbij kwaliteitswinst te behalen is (bijv. gezondheidswinst, vermindering van complicaties, kostenreductie etc.). Vooral in die gevallen waar de dagelijkse praktijk in negatieve zin afwijkt van datgene wat over het onderwerp wetenschappelijk vastligt, is het opstellen van een richtlijn nuttig. Het lukt in het algemeen echter alleen een eenduidige richtlijn op te stellen als over een onderwerp de wetenschappelijke literatuur een duidelijke conclusie mogelijk maakt.

Indien de wetenschappelijke literatuur niet eenduidig is, of wanneer goede studies ontbreken, is het zinvol om over een bepaald klinisch probleem verslag te doen van de bronnen waar gezocht is, en om vast te stellen dat het betreffende probleem onderwerp van discussie is. Dit wordt verwoord in een standpunt. Een standpunt geeft een voorlopig advies hoe te handelen in situaties waarin nog onvoldoende wetenschappelijke gegevens voorhanden zijn om een bepaalde gedragslijn meer beargumenteerd door te voeren. Veelal gaat het hierbij om actuele ontwikkelingen in het vakgebied waarbij een stellingname hierover gewenst is.

Wat is een evidence based richtlijn?

‘Evidence Based’ wil zeggen, dat er volgens een beschreven methode grondig is gezocht naar wetenschappelijke literatuur. Daarna worden aanbevelingen voor passende zorg geformuleerd. Evidence based wil niet zeggen dat de aanbevelingen uitsluitend tot stand komen op basis van wetenschappelijke onderzoeksresultaten. Evidence based richtlijnen (Cullum, 2000) zijn gebaseerd op:

  • wetenschappelijke onderzoeksresultaten.
  • klinische ervaring.
  • voorkeuren van patiënten.
  • beschikbaarheid van hulpmiddelen.

Wat is een behandelrichtlijn?

Een behandelrichtlijn stelt vast wat de wetenschappelijke stand van zaken is rondom een aandoening en behandeling. Op basis van de resultaten van wetenschappelijk onderzoek geeft de richtlijn aan hoe de huidige handelswijze door de zorgprofessional zou moeten zijn. Indien het van toepassing is, geeft de richtlijn ook aan welke aanpassingen in handelswijzen wenselijk zijn en op welke termijn deze doorgevoerd zouden moeten worden door de zorgprofessionals.
Steeds vaker zijn ook patiëntenorganisaties betrokken bij het opstellen van een behandelrichtlijn. Zij behartigen direct de belangen van de patiënten en maken een vertaalslag van de richtlijnteksten voor patiënten.

Richtlijnen en protocollen

Richtlijnen worden vaak verward met protocollen.
Een protocol is een document dat vaak van een richtlijn is afgeleid. Het is specifieker en gaat meer in op de organisatorische context. Een protocol is een document dat tot doel heeft zorgverleners te ondersteunen bij het uitvoeren van zorginhoudelijke handelingen, met andere woorden het geeft aan hoe een handeling uitgevoerd kan worden (Leytens en Wagner, 2000). Dus geven richtlijnen aan wat gedaan moet worden, protocollen beschrijven vooral hoe dat gedaan moet worden. Protocollen worden daarom vooral lokaal per ziekenhuis of andere instellingen geformuleerd, waarbij rekening is gehouden met de mogelijkheden en de beperkingen van de praktijk in die instelling.

Richtlijnen belangrijke kwaliteitsinstrumenten?

Ja, omdat ze:

  • de huidige best practice duidelijk vastleggen en toegankelijk maken;
  • beogen het medisch handelen meer op bewijs te baseren dan op ervaringen en meningen;
  • een houvast geven bij het beoordelen van professionele kwaliteit;
  • kunnen bijdragen aan kosteneffectieve zorg (doelmatigheid);
  • de zorg transparant maken en daarmee externe toetsing op de zorgonderdelen faciliteren.

De karakteristieken van een goede richtlijn zijn:

  • relevantie (aard en achtergrond van het probleem);
  • validiteit (evidence-based);
  • generaliseerbaarheid;
  • bruikbaarheid (implementatie);
  • onderdeel kwaliteitsborging.

Bronnen: www.cbo.nl; www.nvr.nl; www.nvog.nl; www.zorgvoorbeweging.nl